کد خبر: ۱۱۳۸۸
تاریخ انتشار: ۲۹ مرداد ۱۳۹۸ - ۲۳:۴۹-20 August 2019
کودتای ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ نه تنها واقعۀ پراهمیتی در حیات سیاسی و اجتماعی ایرانیان است، که در تاریخ ادبیات معاصر فارسی نیز از زمرۀ فصول شاخص در شمار می‌آید
 تعدادی از تاریخ‌نگاران ادبیات معاصر آن دسته از آثار ادبی را که در پی این رخداد سیاسی خلق شده‌اند، کمّاً و کیفاً، در اندازه‌ای ارزیابی می‌کنند که بتوان در تاریخ ادبیات معاصر فصلی برایشان گشود. چهرۀ مصدق، مشی ملی و حیات سیاسی او الهام‌بخش شاعران و نویسندگان و هنرمندان بسیاری بوده است. از میان آنچه دربارۀ مصدق و نهضت او در قالب اثر ادبی ساخته و پرداخته شده یکی نظرگیرتر است: قصیدۀ مهدی اخوان‌ثالث با عنوان «تسلی و سلام» که شاعر آن را به «پیرمحمد احمدآبادی» تقدیم کرده و در شأن نزول آن گفته است:

«این شعر را برای زنده‌یاد دکتر مصدّق گفته‌ام. در آن وقت‌ها ـ در سال ۳۵ ـ نمی‌شد اسم مصدّق را ببری؛ این بود که بالای شعر نوشتم: برای پیرمحمّدِ احمدآبادی. من خودم در زندان بودم که آن مرد بزرگ و بزرگوار تاریخ معاصر ما را گرفته بودند و تقریباً محکوم کرده بودند. وقتی ما را در زندان زرهی برای هواخوری می‌بردند، او را می‌دیدیم که در یک حصار سیمی خاص و جداگانه‌ای به‌تنهایی راه می‌رفت و قدم می‌زد؛ مثل شیری درون قفس. بعدها که من آمدم بیرون، این شعر را برایش گفتم.» 
شهرت این قصیده چنان است که دوستاران شعر فارسی تقریباً ابیات آن را در خاطر دارند و نقل و یادکرد از آن بسیار است:


دیدی دلا که یار نیامد
گرد آمد و سوار نیامد
بگداخت شمع و سوخت سراپای
وان صبح زرنگار نیامد
آراستیم خانه و خوان را
وان ضیف نامدار نیامد...


اخوانِ نوپرداز همواره دلبسته و پرستندۀ شعر قدیم ایران بود و هرچه در شاعری پیش‌تر آمد، این دلبستگی عمیق‌تر و آشکارتر شد. او، که به قول خودش می‌کوشید بین خراسان و مازندران پل بزند و با نگارش «عطا و لقای نیما یوشیج» و «بدعت‌ها و بدایع نیما یوشیج» خدمتی عظیم به نیما و انقلاب ادبی او کرد، هرگز پایش را از زمین خراسان نکند و از سنت ادبی نبرید. و چه چیز سنتی‌تر از قصیده، آن هم در شوراشور شعر نو و گرماگرم نوسرایی؟ در سال۱۳۳۵، که در دعوای سنت و تجدد در ادبیات نوپردازان تقریباً دست بالا را داشتند، قصیده؟! تا این تاریخ نیما هنوز در قید حیات بود و دیگر میخ خود را کوبیده بود، شاملو «قطع‌نامه» را هم سروده بود که به قول محمدجعفر یاحقی نشان می‌داد «با عبور از شیوۀ نیمایی برای خود راه تازه‌ای می‌جوید» فروغ از اسیر و دیوار و کمی بعد عصیان گذشته بود، و سپهری دو دفتر منتشر کرده بود. شعر نو تثبیت شده بود و قوالب کهن کم‌کم در نظر شعردوستان نوجو رنگ‌ورو می‌باختند. در چنین فضایی است که اخوان از رنج و شکیب قصیده می‌سازد و پیروز هم می‌شود.


اما تجلی این شعر در قالب قصیده بی‌اسباب و علت نیست. موضوع اصلی قصیده مدح شاهان و بزرگان است و اخوان هوشیارانه این قالب را برگزیده تا در مقابل «شاه»، مصدق را «مدح» گوید، او را سزاوار ستایش بشناسد و بر سریر شاهی نشانَد. انتخاب این قالب کاملاً آیرونیک است: قالبی که باید حاوی ستایش شاه باشد، به ظرفی برای ستایش مغضوب او بدل می‌شود و، در اوج روزهای مبارزۀ تجددخواهان ادبی علیه قافلۀ سنتگرایان، اقبالی بی‌مانند می‌یابد. کمتر کسی حتی توجه می‌کند که این قالب کهن، به‌عکس کارکرد کهنش که چه‌بسا جابران را می‌ستود و ظالمان را فاتحانی سزاوار جلوه می‌داد، این‌بار زبان حال مردی مظلوم و ملتی مظلوم شده و، به‌جای شرح فتوحات و شادخواری‌ها، از راه رنج، فرّ و شکوهی بی‌نظیر یافته است.
اخوان‌ثالث شعر را با لحنی بلاغی آغاز می‌کند و ردیف شعر را «نیامد» می‌گذارد. فعلِ تمام جملات شعر در وجه اخباری است تا نومیدی قطعی و تمام‌عیار شاعر را آیینگی کند.

 فعلی در وجه التزامی نداریم تا رخنه‌ای هم حتی برای شک و شبهه و امیدواری بیجا گشوده نباشد. اخوان را که «امید» تخلص می‌کرد، شاعر یأس می‌دانستند و او خود در برابر این گفته‌ها در مقدمۀ آخر شاهنامه می‌گوید: «نومید بودن و کردن نجیب‌تر و درست‌تر است از امید دروغین دادن و داشتن. حداقل فایدۀ این نجابت و درستی این است که آدم دروغ‌ها و پدرسوختگی‌ها را نخواسته و نیاراسته.»


اخوان در نواری که از او به جا مانده است، به هیچ مصراعی جز به مصراع اول، و آن هم اندکی، رنگ پرسش نمی‌زند و در چاپ ارغنون هم مقابل این مصراع و هیچ مصراعی علامت سؤال نیست. در نوار هم، اخوان همۀ ابیات را با لحن خبری می‌خواند، و حتی ابیاتی که به دنبال خطابِ ای... می‌آید، چندان لحن خطابی ندارد.  قطعیت لحن و نیت شاعر در نحو سرتاسر شعر پیداست و این یعنی امیدی نیست و نیست و نیست.


سایه اقتصاد نیا 
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان