کد خبر: ۱۰۸۵۵
تاریخ انتشار: ۱۴ مرداد ۱۳۹۸ - ۱۰:۲۴-05 August 2019
۱۴ مرداد سالروز صدور فرمان مشروطیت ایران است. 
درباره تاریخ مشروطه، ریشه‌ها و عوامل و رهبران و جریان‌های دخیل در آن کتابها و مقالات زیادی نوشته شده. چندسال پیش آقای ناصر تکمیل همایون در مصاحبه با خبرگزاری کتاب، به برخی از این آثار اشاره کرده بود که بخشی از آنرا می‌خوانید:

درباره مشروطه کتاب‌های زیادی نوشته شده است که هرکدام به زعم خود این رویداد تاریخی را مورد بررسی قرار داده‌اند. برخی از این کتاب‌ها مانند کتاب‌ فریدون آدمیت با عنوان «فکر آزادی و مقدمه نهضت مشروطیت ایران» به ریشه‌شناسی مشروطه پرداخته‌اند یعنی به دنبال روشن ‌کردن روند و گسترش مشروطه در ایران هستند؛ اینکه زمینه‌های پیدایش مشروطیت چه بود و چگونه در بقیه شهرستان‌ها و ایالات سرایت پیدا کرد. برخی دیگر از کتاب‌ها، مشروطه را تنها در منطقه‌ای خاص مورد بررسی قرار داده‌اند مانند مشروطه در شهرهای قزوین، مشهد، کرمان یا سایر شهرستان‌ها. بعضی آثار نیز تحلیل‌های جامعه‌شناسی یا عقیدتی از مشروطه داشته‌اند که روی‌هم رفته به هیچ‌کدام از آن‌ها نمی‌توان اعتماد کامل داشت. مثلا تحلیل‌هایی که چپ‌گرایان و کمونیست‌ها از مشروطه داشتند، ‌محل اعتنا نیست؛ چرا که آن‌ها بدون اینکه تحقیق جامعی از این مساله داشته باشند، می‌پندارند که مشروطه نیز مانند انقلاب کبیر فرانسه است که بتوان در آن عناصری چون بورژوا‌ها را دخیل دانست و مقایسه‌هایی نیز با آن به عمل آورد. این نوع کتاب‌ها نمی‌تواند از اعتبار علمی برخوردار باشند؛ چرا که مشروطه نهضتی ملی و برای قانون‌خواهی و عدالت اجتماعی بوده است که همه جامعه را در بر می‌گرفته نه اینکه فقط به طبقه خاصی چون بورژوا‌ها اختصاص پیدا کند.

برخی دیگر از کتاب‌ها هستند که بعد دین‌گرایانه آن‌ها در تحلیل نهضت مشروطه غالب است که سنگینی بار این رویداد را روی علما و تشیع می‌اندازند. اغلب این کتاب‌ها نیز با نگاهی تک‌بعدی، به عامل دین و تشیع به واقعه مشروطه نگاه کرده‌اند. باید گفت که اگرچه دین و تشیع عواملی بودند که در مشروطه دخیل بودند اما محدود کردن مشروطه به یک جنبشی دینی ناقص است و اگرچه در برخی مواقع در این کتاب‌ها نیز رگه‌هایی از واقعیت وجود دارد اما باز کافی نیستند.

تحلیل‌هایی نیز در برخی دیگر از کتاب‌ها درباره مشروطه وجود دارند که از سوی خارجی‌ها نوشته شده است. اطلاعات خارجی‌ها در این کتاب‌ها اندک بوده و اگر هم تحلیل عمیقی از این رویداد داشتند از ایران به آن‌ها رسیده است. مثلا کتاب «انقلاب ایران» نوشته «ادوارد براون» بر اساس تحلیل‌ها و اطلاعات حسن تقی‌زاده است که براون از مجموع گفته‌های وی به تالیف درآورده است.

از سوی دیگر، کتا‌ب‌های معتبری در این زمینه وجود دارند که می‌توان به کتاب‌های احمد کسروی، مهدی ملک‌زاده و ناظ‌م‌الاسلام کرمانی اشاره کرد که بسیار خوب مشروطه را به تحلیل درآورده‌اند. مثلا کسروی به درستی به مشروطه پرداخته و نقش آذربایجان را به نسبت دیگر منطقه‌ها بیشتر تحلیل کرده است و یا ناظم‌الاسلام کرمانی که در کتاب خود بیشتر بر پایه تحلیل‌ها و باورهای مرحوم آیت‌الله طباطبایی تکیه کرده و ملک‌زاده که محور مشروطیت را پدر خود، ملک‌المتکلمین می‌بیند. همچنین کتابی که محمدعلی کاتوزیان با عنوان «مشاهدات در تحلیل اجتماعی و سیاسی از تاریخ مشروطیت ایران» نوشته و اثری با عنوان «خاطرات سالور» اطلاعات بسیار خوبی از مشروطه به دست می‌دهد. با این حال من معتقدم در آن روزگاران افراد بسیاری بودند که درباره مشروطیت مطالب بسیار خوبی نوشته‌اند که هنوز منتشر نشده است.

کتاب‌هایی را که همایون کاتوزیان، فریدون آدمیت، یرواند آبراهامیان و ماشا‌الله آجودانی در این باره نوشته‌اند می‌توان در رسته کتاب‌های نسبتا علمی در این زمینه دانست.

مسلما تحریفات بسیاری درباره مشروطه صورت گرفته است. مثلا وقتی فرزند مرحوم ملک‌المتکلمین درباره مشروطه می‌نویسد، بدیهی است که درباره پدر خود موضع‌گیری‌های خاص خود را داشته است و یا زمانی که یکی از طرفداران بختیاری درباره مشروطه می‌نویسد، آیا می‌تواند نسبت به جنبش ستارخان آگاهی کامل و نظر بی‌طرفانه‌ای ابراز کند و یا برخی از کتاب‌های جدیدی که با تحلیل‌های چپ‌گرایانه درصددند تا همه جریان مشروطه را به دموکرات‌های قفقاز نسبت دهند، به هیچ وجه نمی‌تواند درست ‌باشد؛ به دلیل اینکه اگرچه بی‌شک دموکرات‌های قفقاز در مشروطه تاثیر داشتند اما نه آن قدری که اثر آن‌ها را بیشتر از گروه‌ها و روحانیون و عوامل دیگر به حساب بیاوریم.

 در تکمیل مطلب ناصر تکمیل همایون، به برخی منابع درباره تاریخ مشروطیت اشاره می‌کنم:
زمینه انقلاب مشروطیت ایران، سید حسن تقی‌زاده
زندگی طوفانی، تقی‌زاده
اوراق تازه‌یاب مشروطیت، ایرج افشار
تاریخ بیداری ایرانیان، ناظم‌الاسلام کرمانی
تاریخ انحطاط مجلس، مجد‌الاسلام کرمانی
نهضت مشروطیت ایران، فریدون آدمیت
مشروطه ایرانی، ماشاءالله آجودانی

امید حسینی/آهستان
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان