کد خبر: ۱۰۱۴۹
تاریخ انتشار: ۲۶ تير ۱۳۹۸ - ۱۴:۳۹-17 July 2019
رواج فناوری‌های جدید می‌تواند اثرات مخربی بر فرهنگ جوامع داشته باشد و کارایی ابزارهای فرهنگی موجود را در معرض تهدید جدی قرار داده است.
   افزایش تحمیل‌های فرهنگ در جامعه با استفاده از رسانه‌های ماهواره‌ای، اینترنت و از این قبیل جایگزین کردن اخلاقیات و الگوهای خاص مغایر دین و سنن اجتماعی جامعه ایرانی در ذهن مردم، به‌ویژه جوانان مانند دین‌ستیزی و اخلاق مصرفی که موجب پرداخت تاوان‌های اجتماعی بزرگی چون عدم تعادل، افزایش بزهکاری و جرم و جنایت و مافیا، مواد مخدر و امثال آن می‌شود.  

در آسیب‌شناسی فرهنگی به پدیده «بحران هویت» برخورد می‌کنیم؛ و آن هنگامی است که بین اجزای مختلف فرهنگ، ناهماهنگی غیرمنطقی رخ دهد و جامعه نسبت به هنجارها، ارزش‌ها، اعتقادات و به‌طورکلی میراث فرهنگی خود حساس شود یا دچار تعارض گردد. وقتی به هر دلیل، هماهنگی بین قسمت‌های مختلف جامعه از بین رود و مرزها معلوم نباشد، جامعه دچار گسستگی در باورها می‌گردد و به‌جای پاس داشتن میراث فرهنگی و حرمت نهادن به آن به جنگ و تعارض به آن‌ها بپردازد، بحران فرهنگی رخ می‌نمایاند.  

مسائلی که باعث به وجود آمدن چنین بحرانی در فرهنگ یک جامعه می‌گردند به شرح زیر می‌باشند:  

 تعارضات قومی 
 سنت و تجدد (تأخر فرهنگی)  
 آنومی(بی‌هنجاری و بی‌قانونی مخصوصاً در بین نسل جوان جامعه)  
 پدیده جهانی‌شدن  
 
آسیب ناشی از  اطلاعات دیجیتال 
توسعه شبکه‌های اطلاع‌رسانی و تحول ایجادشده توسط تکنولوژی ، بر جامعه اطلاعاتی تاًثیر شگرفی گذاشته است. اینترنت فناوری‌هایی است که امروزه بسیاری از افراد در سراسر جهان از آن استفاده می‌کنند، بنابراین می‌توان آن را برای بیان فرهنگ‌ها و اندیشه‌ها به کار گرفت. استفاده صحیح از این فناوری سطح گفتگوی تمدن‌ها را در میان ملل مختلف ارتقاء می‌بخشد. شبکه جهانی وب، پست الکترونیک، گروه‌های مباحثه و خبری، گفتگوهای تخصصی فهرست‌های پستی ازجمله خدمات اینترنت به شمار می‌آیند که با از میان برداشتن فواصل فیزیکی میان ملل و اقوام مختلف، امکان بیان و شناخت فرهنگ‌ها را هموار ساخته است.  
فن‌آوری اینترنت، شیوه‌های سنتی اشاعه اطلاعات فرهنگی را دچار تغییر و تحول اساسی کرده و دستاوردهای نوینی را برای ارتقای سطح تعاملات اجتماعی و فرهنگی در سراسر جهان به ارمغان آورده است.  
اگر کتابخانه‌ها و موزه‌ها را یکی از مهم‌ترین و حیاتی‌ترین منابع فرهنگی هر کشور به شمار آوریم که از طریق آنها می‌توان به طیف وسیعی از اطلاعات درباره فرهنگ ملل و اقوام مختلف دسترسی پیدا کرد، طرح ایجاد کتابخانه‌های دیجیتال و موزه‌های مجازی ارزش واقعی خود را خواهند یافت. بنابراین مسئولان کتابخانه‌ها، آرشیوها و موزه‌ها نیز باید نقش فعالی در شناسایی، گرداوری، سازمان‌دهی، و اشاعه اطلاعات فرهنگی از طریق اینترنت و فناوری‌های نوظهور بخصوص کتابخانه‌های دیجیتال ایجاد کنند.  
در شرایط خاص حال حاضر از یک‌سو نیاز به صنعتی شدن جامعه و نو سازی کشور از اهمّيّت خاصی برخوردار است و صنعتی شدن و نوسازی منجر به شکوفایی اقتصادی و توسعه صنعتی- اقتصادی کشور خواهد گردید. ورود صنعت غربی، نصب و راه‌اندازی آن، طبیعتاً، فرهنگ آن را نیز به همراه خواهد داشت: فرهنگ انسان سیبرنتیک. فرهنگ وارداتی با فرهنگ سنتی کشورمان رودررو قرار خواهد گرفت و لازم است در حفظ میراث و فرهنگ ملی کوشا باشیم و از به فکر آن باشیم. البته حفظ میراث و ارزش‌های فرهنگ ملی به معنی مومیایی کردن آن نیست، بلکه باید در پیشبرد و بازآفرینی آن کوشا بود. دفاع از فرهنگ ملی نباید به معنی کهنه‌پرستی و نفی فرهنگ جهانی باشد. حفظ فرهنگ در اینجا یعنی زنده نگه‌داشتن و بازآفرینی میراث و ارزش‌های اصیل گذشته. در تبادل فرهنگی نباید یک فرهنگ را فدای فرهنگ دیگری کرد، بلکه باید تعادل پویا بین فرهنگ‌ها ایجاد کرد.  
در حفظ و صیانت فرهنگ ملی وسایل ارتباط‌جمعی نقشی بسیار مهم و ارزنده دارند و نقش کتاب و کتابخانه از اهمّيّت ویژه‌ای برخوردار است. اگرچه ازنظر وسعت به تلویزیون نمی‌رسد اما تأثیر تلویزیون نسبت به کتاب و کتابخانه سطحی و ناقص است و بیشتر می‌تواند فرهنگ توده را بیافریند، درحالی‌که کتاب عصاره اندیشه انسان‌ها و نتیجه پژوهش و تفکر خاصی است که از چندین صافی گذشته است. کتابخانه سازنده و توسعه‌دهنده فرهنگ نخبگان است و ازاین‌رو نقشی اساسی و چشمگیر در پویایی فرهنگی و جاودان شدن اندیشه‌ها دارد. در تاریخ بشر جامعه‌ای که به کتاب و کتابخانه اهمّيّت می‌داد و در رشد گسترش آن برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری می‌کرد، به تفکر، پژوهش و تحقیق بها می‌دهد، فرهنگی پویا وزنده دارد. عکس این قضیه نیز صحت دارد.  
 
آسیب ناشی از رسانه دیجیتال  
رسانه‌هایی که تبادل یا انتشار محتوا در آن‌ها، تنها به کمک ابزارهای مجهز به پردازشگر دیجیتال میسر باشد. شامل رسانه‌های برخط مبتنی بر شبکه (نظیر شبکه جهانی اینترنت)،سرویس‌های مخابراتی از قبیل MMS وSMS و سایر اشکال شبکه‌های تبادل داده مانند بلوتوث و همچنین رسانه‌های مبتنی بر حامل‌های فیزیکی دیجیتال از قبیل بسته‌های نرم‌افزاری رسانه‌ای، بازی‌های رایانه‌ای و مانند آن‌ها.  

فضای مجازیِ شبکه های اجتماعی اینترنتی یکی از مهم ترین ابزارها برای نمود یافتن اثرات جهانی‌شدن است. این فضای¬ مجازی عرصه وسیعی از اطلاعات و نمود¬های مختلف معنایی را ایجاد می¬کند. افراد در مواجهه با این فضا و تکثر منابع در ساخت هویت، دچار تعلیق (به معنی معلق بودن و سردرگمی) می‏شوند. از بین رفتن زمان و مکان و نقش بیشتر فضا در دنیای مجازی تجلی آشکاری دارد. افراد در مواجهه با این فضای دوم، بنیان¬های هویت خود را متزلزل می بینند و دچار تردید و اضطراب می شوند. اگرچه شبکه¬های اجتماعی مجازی در فرایند ارتباطات می¬توانند دارای تأثیرات مثبت و منفی باشند، پژوهش حاضر تنها بر جنبه‌های بحران¬زای این فرایند تأکید کرده است و یکی از آثار فضای مجازی شبکه های اجتماعی را در جوامع، به‌خصوص جوامع درحالی‌که گذار، ایجاد بحران هویت ملی و دینی می‏داند.  

یافته‌های پژوهش نشان می¬دهد که بر اساس یک تقسیم¬بندی نسلی، نسل سوم بیشترین کاربران فضای مجازی در ایران بوده و بیش از نسل های دیگر در معرض آثار ناشی از شبکه‏ های اجتماعی مجازی‌اند. فضای مجازی نوعی از بحران هویت را در میان طیف گسترده¬ای از جوانان به وجود آورده و این بحران هویت در زمینه های فردی ناهمگونیهای هویتی را سبب شده و به نحوی تعادل اجتماعی را متأثر کرده است. همچنین شبکه¬های اجتماعی مجازی، باعث تغییرات اساسی در نهادهای هویت‌ساز شده¬اند و عوامل معنا ساز هویتی را دستخوش تغییر نموده‌اند.  
جوامع مختلف تحت تأثیر تحولات بسیار عظیم علمی- فنّاورانه به سمت جامعه اطلاعاتی یا جامعه شبکه ای در حال حرکت¬اند. جامعه شبکه ای، جامعه ای است که ساختار آن متأثر از فناوری است. در جامعه شبکه ای، جوامع با چالش هایی چون نابرابری اجتماعی، هویت های جدید، تمایز پذیری و شالوده شکنی نهادهایی نظیر دولت، و فرصت¬هایی چون نقش اینترنت و شبکه¬های اجتماعی در پژوهش، خلاقیت، تعامل و همزیستی جهانی، شکل¬گیری هویت سیال و غیره روبه‌رو شده¬اند. به نظر می رسد به علت وجود این چالشها انسجام اجتماعی و هویتی در جامعه اطلاعاتی و به‌خصوص در کشورهای درحال‌توسعه مانند ایران متزلزل شده است. فرایند جهانی‌شدن با گسترش قلمرو روابط زندگی اجتماعی دنیای اجتماعی افراد را بسیار بزرگ‌تر می-کند و احساس کنترل ناپذیر شدن چنین دنیایی را در آن‌ها به وجود می¬آورد.  

شبکه¬های اجتماعی مجازی به لحاظ عمومیت یافتن در میان کاربران و با گستره وسیع جغرافیایی در درون مرزهای ملی، تبدیل‌شدن به یک ارتباط خصوصی و شخصی و فارغ بودن از هر نوع کنترل از سوی مراجع قدرت، به وسیله‌ای بی‌بدیل در عرصه ارتباطات تبدیل‌شده‌اند و زمینه¬های تأثیرگذاری خارج از کنترل دولت¬ها و نهادهای قدرت را در جوامع به وجود آورده‌اند.  

مفهوم بحران هویت ناشی از شرایط جدید فضای دوجهانی شده کنونی است. از مهم¬ترین عوامل بروز بحران هویت در جوامع فعلی، گسترش صنعت ارتباطات و به‌ویژه فضای مجازی اینترنت و شبکه¬های اجتماعی سایبری است. اینترنت و شبکه‌های اجتماعی که آزادترین محیطی است که بشر تا به امروز با آن مواجه بوده، منابع هویت ساز سنتی و معمول در جوامع را تضعیف و کارکرد آن‌ها را با دشواری روبه‌رو کرده است. این بحران فقط به کشورهای جهان سوم و درحال‌توسعه محدود نبوده و نخواهد بود؛ به‌طوری‌که در جهان امروز هیچ جامعه ای نمی تواند ادعا کند که از تأثیرات ناشی از این بحران در امان خواهد بود.  
هویت¬های دینی و ملی در ایران امروز، هر یک به‌گونه‌ای، با نوعی از بحران هویت مواجه‏اند. پژوهش حاضر درصدد پاسخ به این سؤال: نسبت میان فضای مجازی شبکه¬های اجتماعی و بحران هویت اجتماعی چیست؟ همچنین بر رس این مسئله است که هویت¬های ملی و دینی در ایران امروز با چه نوع بحران هویتی مواجه هستند؟ تأثیر فضای مجازی شبکه¬‌های اجتماعی بر هویت در مفهوم گسترده خود به‌رغم انکارناپذیر بودن آن، صرفاً در نوع، میزان و تأثیر مثبت یا منفی آن محل مناقشه نظری است و این‌که این تأثیر و تغییر هویت به چه نحو خواهد بود، هنوز پاسخ روشنی برای آن وجود ندارد. به نظر می¬رسد دوران کنونی، دوران بلاتکلیفی در فرجام این فرایند است. با این وصف، امکان دارد وقوع چندگانگی و شکاف¬های هویتی در درون جامعه ایران به‌نوعی از بحران هویت بینجامد. این مسئله در کشورهای دارای فناوری¬های ضعیف ارتباطی کم قدرت¬، وضعیتی متفاوت دارد و این کشورها با تأثیرپذیری بیشتر و تأثیرگذاری کمتر، بیشتر در معرض بحران هویت قرار دارند.  
فرضیه پژوهش حاضر نیز بر این اساس است که: شبکه¬های اجتماعی از طریق جهانی‌سازی شبکه ارتباط

Amin Asefi, [17.07.19 14:39]
و تعاملات ناشی از آن، موجب تغییر در نظام ارزشی، هنجاری و نگرش نسل سوم، و زمینه¬ساز بحران هویت در سطوح مختلف شده است. در پژوهش حاضر، از نظریات حوزه بحران، بحران هویت با تکیه‌بر نظریات لوسین پای و دیدگاه مانوئل کاستلز در مورد آثار گسترش فناوری‌های نوین اطلاعاتی و ارتباطی بر زندگی اجتماعی استفاده شده است. روش مطالعه در این نوشتار، بهره¬گیری از استدلال¬های نظری و نیز متکی بر برخی شواهد تجربی از سایر تحقیقات صورت گرفته می¬باشد.  
 
آسیب ناشی از  شبکه‌ اجتماعی مجازی 
اصطلاح شبکه‌های اجتماعی را برای نخستین بار چی‌ای‌بارنز در سال 1954 طرح کرد و از آن پس به‌سرعت به شیوه‌ای کلیدی در تحقیقات و مطالعات بدل گشت. در تئوری شبکه اجتماعی سنتی، یک شبکه اجتماعی به این صورت تعریف می¬شود که یک مجموعه¬ای از نهادهای اجتماعی که شامل مردم و سازمان¬ها که به‌وسیله مجموعه¬ای از روابط معنی¬دار اجتماعی به هم متصل¬اند و باهم در به اشتراک‌گذاشتن ارزش¬ها تعامل دارند.  

شکل سنتی خدمت شبکه اجتماعی بر انواع روابط هم‌چون دوستی¬ها و روابط چهره به چهره متمرکز است اما خدمات شبکه اجتماعی امروزه بیشتر بر جامعه مجازی آنلاین و ارتباطات کامپیوتر واسط متمرکز است.  

شبکه‌های اجتماعی اینترنتی پایگاه یا مجموعه پایگاه‌هایی هستند که امکانی فراهم می‌آورد تا کاربران بتوانند علاقه‌مندی‌ها، افکار و فعالیت‌های خودشان را با دیگران به اشتراک بگذارند و دیگران هم این افکار و فعالیت‌ها را با آنان سهیم شوند.  

یک شبکه اجتماعی، مجموعه¬ای از سرویس¬های مبنی بر وب است که این امکان را برای اشخاص فراهم می‌آورد که توصیفات عمومی یا خصوصی برای خود ایجاد کنند، یا با دیگر اعضای شبکه ارتباط برقرار کنند، منابع خود را با آن‌ها به اشتراک بگذارند و از میان توصیفات عمومی دیگر افراد، برای یافتن اتصالات جدید استفاده کنند (بوید و الیسون، 2007). به‌طورکلی در تعریف شبکه¬های اجتماعی می¬توان گفت شبکههای اجتماعی سایت¬هایی هستند که از یک سایت ساده مانند موتور جستجوگر با اضافه شدن امکاناتی مانند چت و ایمیل و امکانات دیگر خاصیت اشتراک¬گذاری را به کاربران خود ارائه می¬دهند.  

شبکه¬های اجتماعی، محل گردهمایی صدها میلیون کاربر اینترنت است که بدون توجه به مرز، زبان، جنس و فرهنگ، به تعامل و تبادل اطلاعات می‏پردازند. درواقع شبکه¬های اجتماعی برای افزایش و تقویت تعاملات اجتماعی در فضای مجازی طراحی‌شده‌اند. به‌طورکلی از طریق اطلاعاتی که بر روی پروفایل افراد قرار می¬گیرد مانند عکس کاربر، اطلاعات شخصی و علایق (که همه این¬ها اطلاعاتی را در خصوص هویت فرد فراهم می¬آورد) برقراری ارتباط تسهیل می‌گردد.  
کاربران می‌توانند پروفایل¬های دیگران را ببینند و از طریق برنامه¬های کاربردی مختلف مانند ایمیل و چت با یکدیگر ارتباط برقرار کنند (پمپک و همکاران، 2009). 
 
 
 
امین آصفی 
مدرس دانشگاه
نظر شما
نام:
ایمیل:
* نظر:
به روایت مذهبی ها
نظرسنجی
منشاء پدیده داعش را چه می دانید؟
ناشی از تفکر وهابی-تکفیری
محصول توطئه غرب و اسرائیل
آخرین اخبار
پربازدیدترین
خبری-تحلیلی
اخلاق و عرفان
سیره علی بن ابیطالب(ع)
سیره رسول الله(ص)
تاریخ صدر اسلام
تاریخ معاصر
زمین
سلامت و تغذیه
نماز و احکام
کتاب و متون مرجع
نظامی
کسب و کار
شیطان و گناهان
روشنفکری دینی
مرگ
آخرالزمان